Mùa xuân “nóng” chuyện môi trường kinh doanh

Cải thiện môi trường kinh doanh đang là một ưu tiên trong chỉ đạo điều hành của Chính phủ

Dù đánh giá cao hoặc vẫn còn nghi ngại về hiệu quả của những cải cách đang được Chính phủ tiến hành, song những ý kiến tại hội thảo đều gặp nhau tại một điểm chung, đó là yêu cầu cải cách cấp thiết để tạo thuận lợi cho sản xuất kinh doanh, cho hoạt động của doanh nghiệp.

Chỉ riêng cách lựa chọn chủ đề cho Diễn đàn – ít nhiều tương đồng với hai Nghị quyết chuyên đề đều mang số 19 của Chính phủ trong năm 2014 và 2015 - cũng cho thấy vấn đề này. Sự khác biệt trong các quan điểm chỉ là ở cách làm, hoặc những cải cách đã được tiến hành đến đâu, hoặc ở chỗ đâu nên là ưu tiên cao nhất.

Cho rằng làn sóng đổi mới lần hai đã trở nên rất cần thiết, TS Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) nhấn mạnh, đổi mới lần hai khó khăn hơn bội phần so với đổi mới lần thứ nhất, cách đây 30 năm. Song, “tuy khó khăn và đầy thách thức, nhưng đổi mới lần hai đã trở thành mệnh lệnh, không thể không làm”.

Trong khi đó, ông Trần Quốc Khánh, Thứ trưởng Bộ Công Thương và là Trưởng đoàn đàm phán TPP của Việt Nam khẳng định: “Cá nhân tôi cho rằng đổi mới lần 2 đã bắt đầu”. Bằng chứng là Chính phủ đã bắt đầu cơ cấu lại nền kinh tế, thay đổi mô hình tăng trưởng.

Vai trò thị trường

Trong báo cáo của mình, ông Nguyễn Đình Cung nhấn mạnh tầm quan trọng của quan niệm “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”. Theo ông, đây là câu trả lời cho hàng loạt các nút thắt thể chế ngăn cản hoặc làm chậm lại tiến trình cải cách kinh tế đang dang dở ở Việt Nam.

Các nút thắt này vừa hạn chế sự hình thành và phát triển các loại thị trường, vừa tạo thêm méo mó, sai lệch thị trường, nhất là thị trường yếu tố sản xuất. Thị trường về cơ bản chưa làm tốt chức năng của mình trong huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực; năng suất và hiệu quả sử dụng nguồn lực suy giảm.

Điều đáng nói, TS Nguyễn Đình Cung viết tiếp, nguyên nhân của các nút thắt nói trên lại nằm ở phía nhà nước. “Nhà nước rõ ràng chưa thực hiện được chức năng cơ bản nhất của mình là thiết lập thể chế hỗ trợ và bảo đảm thị trường các loại vận hành một các đầy đủ nhất có thể; trái lại, đang làm cho thị trường trở nên méo mó; làm đậm thêm thất bại của cả nhà nước và thị trường”.

Ông cho rằng, có thế nói, cải cách 30 năm qua ở Việt Nam mới chủ yếu tập trung vào giảm và thu hẹp vai trò và chức năng của nhà nước, mà chưa có đổi mới căn bản cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước; chưa thay đổi cơ bản tư duy về kinh tế thị trường, về vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường.

Điểm nghẽn tham nhũng

Từ một góc nhìn khác, TS Lê Đăng Doanh cho rằng tình trạng phí bôi trơn, hối lộ gia tăng dẫn tới cạnh tranh không lành mạnh và trở thành điểm nghẽn trong thu hút đầu tư, phát triển kinh tế.

Dẫn nghiên cứu từ năm 2009-2011, ông Doanh cho biết doanh nghiệp muốn tạo ra 1 đồng lợi nhuận cần phải trả 0,7-1 đồng tiền chi phí không chính thức. Và theo ông, có những đối tác “đã mất kiên nhẫn đối với tình trạng tham nhũng kéo dài, lặp đi lặp lại ở Việt Nam”.

Hậu quả của tham nhũng là làm chệch hướng động lực của doanh nghiệp. Những doanh nghiệp đút lót, hối lộ ít quan tâm hơn đến đổi mới công nghệ hay sản phẩm - động lực chính cho phát triển hiện nay. Còn doanh nghiệp lương thiện, không đút lót sẽ bị thiệt thòi nhiều mặt, chán nản vì không thể cạnh tranh.

Tại Diễn đàn, Trưởng Đại diện Văn phòng Tổ chức Xúc tiến Thương mại Nhật Bản (JETRO) tại Hà Nội Atsusuke Kawada cũng cảnh báo rằng phần lớn các doanh nghiệp Nhật Bản đang rất lo ngại về sự thiếu minh bạch trong hệ thống pháp luật của Việt Nam.

“Mặc dù môi trường đầu tư đang được cải thiện đôi chút nhưng tiêu chí ‘hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện, vận hành thiếu minh bạch’ của Việt Nam vẫn bị các nhà đầu tư Nhật Bản coi là rủi ro đầu tư lớn nhất”, ông nói.

Bước đột phá về quyền tự do kinh doanh

Bình luận về việc Luật Đầu tư năm 2014 cho phép công dân được làm những gì mà pháp luật không cấm là một bước đột phá  về thể chế kinh tế, TS Trần Du Lịch nhận xét rằng Việt Nam mất gần 1/4 thế kỷ để xác lập tư duy về một vấn đề mang tính đương nhiên phải có trong cơ chế thị trường.

“Nhưng dù sao đây là một bước đột phá về nội dung đổi mới thể chế kinh tế… là điểm đột phá trong tư duy quản lý nền kinh tế thị trường và kỳ vọng tạo ra một động lực phát triển mới”, ông viết.

Góp ý với các cơ quan hoạch định chính sách, TS Trần Du Lịch cho rằng trong điều kiện nước ta hiện nay, để hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh  tùy thuộc vào 3 nhân tố: kinh tế vĩ mô  ổn định; môi trường pháp lý tốt và nền hành chính mang tính phục vụ.

“Đây chính là ba nhân tố hỗ trợ lớn nhất cho DN phát triển và hội nhập tốt, chứ không phải các chính sách ưu đãi nào khác của Nhà nước”, vị chuyên gia này khái quát.

TS Trần Du Lịch cũng cho rằng, cần tái cấu trúc lực lượng DNNN để tập trung  nguồn vốn  Nhà nước đang nắm giữ cho mục tiêu phát triển kinh tế và an sinh xã hội.

“Kinh doanh kiếm lời là chuyện của thị trường. Thu hẹp lãnh vực hoạt động của DNNN hiện nay chính là tạo điều kiện để thị trường phân bố có hiệu quả các nguồn lực phát triển và tạo lập đầu tư kinh doanh bình đẳng”, ông viết.

Trên thực tế, trong khi những vấn đề của doanh nghiệp nhà nước, cũng như nhiều vấn đề nổi bật khác được đề cập tại Diễn đàn, còn đang gây tranh cãi, thì trước những yêu cầu của cuộc sống, Chính phủ đang đã bắt tay vào cuộc với những giải pháp cụ thể và quyết liệt.

“Chính phủ không còn vui vẻ nữa rồi, đã đặt mục tiêu phấn đấu quyết liệt để để vào được nhóm 4 nước đứng đầu ASEAN”, đại diện cộng đồng doanh nghiệp, Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Vũ Tiến Lộc bình luận từ ví trí điều hành phiên thảo luận.

Đầy khó khăn và thử thách, nhưng rõ ràng quá trình cải thiện môi trường kinh doanh đã được Chính phủ “biến lời nói thành hành động” như khẩu hiệu của Diễn đàn.

Hà Chính