Những sứ mệnh Việt kiều

TS Nguyễn Trí Dũng (Việt kiều Nhật Bản). - Ảnh: Báo Đồng Nai

Câu  chuyện về cây bơ chỉ là một trong những rất nhiều những ví dụ cho thấy vai trò quan trọng của các chuyên gia Việt kiều trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo tại Việt Nam.

Được biết đến như dự án quan trọng hàng đầu để thúc đẩy đổi mới sáng tạo thông qua nghiên cứu khoa học và công nghệ, FIRST (dự án thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ - KH&CN) có một nội dung quan trọng là xây dựng mạng lưới và chính sách thu hút các chuyên gia giỏi từ nước ngoài. Trong đó nhấn mạnh tầm quan trọng của giới tri thức Việt kiều.

FIRST có phần vốn vay ưu đãi 100 triệu USD từ Ngân hàng Thế giới, vốn đối ứng từ phía Việt Nam (bao gồm phần đóng góp từ chính phủ và các doanh nghiệp, tổ chức thụ hưởng) là 10 triệu USD. Đáng chú ý, FIRST có một hợp phần cho phép hỗ trợ các DN, viện nghiên cứu và trường đại học mời chuyên gia nước ngoài, trong đó có chuyên gia Việt kiều về hợp tác đổi mới công nghệ.

Theo ông Trần Quốc Thắng, nguyên Thứ trưởng Bộ KH&CN, giám đốc Dự án FIRST, hiện tổ chức này đã chọn được gần 30 đề xuất từ các DN và viện, trường để sản xuất ra các sản phẩm cụ thể, có tính thị trường cao. Ví dụ như các dự án liên quan đến công nghệ vật liệu mới, công nghệ sinh học và công nghệ thông tin… Đây là những nút thắt liên quan đến công nghệ mà nguồn lực trong nước chưa tìm ra hướng giải quyết. Và một nửa số chuyên gia được mời tham gia những dự án này là kiều bào ở nước ngoài.

Theo tiến sĩ Nguyễn Trí Dũng (Việt kiều Nhật Bản), việc phát triển kinh tế Việt Nam nếu không thông qua con đường nông nghiệp, không làm cho người nông dân giàu có hơn thì khó có thể có sự phát triển bền vững.

Nói là làm, vị chuyên gia đã về nước nhiều năm này không chỉ xây dựng hẳn một chốn đi-về cho giới Việt kiều tri thức tại TPHCM mà còn đích thân vận động nhà đầu tư Nhật Bản rót vốn và chuyển giao công nghệ chế biến nông sản về Việt Nam. Mục tiêu là hỗ trợ DN trong nước tìm hiểu và học hỏi cách làm của người Nhật thay vì chỉ nghĩ đơn giản là bỏ tiền ra mua công nghệ mới về sử dụng.

Quan điểm này đã nhận được sự đồng tình từ nhà khoa học trong nước. Giáo sư Nguyễn Lân Dũng, Phó Chủ tịch Hội Liên lạc với người Việt Nam ở nước ngoài cũng tin rằng chưa nên nghĩ đến chuyện làm máy bay, sản xuất ti vi hay điện thoại …để có thể cạnh tranh với các thương hiệu hàng đầu thế giới. Bây giờ là lúc hãy làm cái Việt Nam đang có lợi thế, bắt đầu từ cơ sở của một nền nông nghiệp có lịch sử hàng nghìn năm. Và quan trọng hơn cả là hãy làm ra những sản phẩm hoặc để thay thế nhập khẩu với chất lượng tốt mà giá rẻ hơn và càng hay hơn nếu có thể xuất khẩu được.

Nêu ra một ví dụ về cây bơ Australia đang được gây giống tại Việt Nam, Giáo sư Nguyễn Lân Dũng cho hay: tại nhiều khu vực trồng cà phê hiện nay, nông dân thường sử dụng cây muồng để che bóng cho cà phê. Nay có thể dùng cây bơ thay thế vai trò của cây muồng. Đáng chú ý nếu 1.000 cây cà phê dùng 200 cây bơ để che sáng thì thu nhập từ những cây bơ này có thể vượt qua cả thu nhập từ cà phê trên chính diện tích ấy.

Thế nhưng nếu chỉ nhập giống bơ tốt và không lo được đầu ra thì 5 năm tới liệu cả Tây Nguyên có bạt ngàn bơ Australia không, rồi có tái diễn tình trạng cung vượt cầu như nhiều nông sản khác hiện nay không? Bài toán ấy đã được hỗ trợ tìm lời giải từ giáo sư Hoàng Mạnh (Việt kiều Australia), “nếu không có sự giúp đỡ từ anh Mạnh, làm sao chúng tôi đưa được chàng nông dân Trịnh Xuân Mười từ Đắk Lắk đi lấy giống bơ chất lượng cao của Australia và làm sao ký kết được hợp tác để Đại học Victoria chuyển giao công nghệ chế biến bơ thành nhiều sản phẩm khác có thể xuất khẩu được”, GS Nguyễn Lân Dũng dẫn chứng.

Mỗi chuyên gia Việt kiều đều có thể mang một sứ mệnh nhất định trong xây dựng đất nước. Và cách tư duy hay cách làm của mỗi người cũng là những kinh nghiệm hữu ích. Cũng Tiến sĩ Nguyễn Trí Dũng đã tự tổ chức đưa các đoàn khách Nhật Bản đến thăm Việt Nam. Sau chuyến đi, ông đề nghị du khách làm những poster bằng hình ảnh với một dòng cảm nhận tâm đắc nhất về Việt Nam và trưng bày các hình ảnh ấy khắp khu du lịch của mình. “Hãy tìm ra con đường đưa du khách đi xem những gì họ thích chứ không phải những gì chúng ta có”, ông Dũng chia sẻ.

Tất nhiên thù lao để thu hút chuyên gia trí thức nói chung và Việt kiều nói riêng cũng là câu chuyện đáng bàn. Dù vậy, nhiều chuyên gia thừa nhận tiền bạc không phải là vấn đề lớn với giới trí thức Việt kiều. Chuyện kể rằng với chính sách ưu đãi, một tiến sĩ Việt kiều từng nhận được lời mời làm việc ở một cơ quan nhà nước với mức thù lao 1.000 USD/tháng nhưng anh không thể nhận lời.

Chàng tiến sĩ trẻ cho hay sẽ thật là khó xử vì anh cũng học hành từ trong nước rồi mới lên đường du học. Các thầy của anh hiện vẫn sống và làm việc tại Việt Nam với mức lương chỉ mấy trăm USD. Ở đây, rõ ràng cũng chính cơ chế về lương bổng đã tạo ra sự bất hợp lý.

Như vậy trong trường hợp nêu trên, nếu chỉ dùng thù lao kêu gọi trí thức Việt kiều thì chưa chắc đã thành công. Bao nhiêu tiền cho đủ và làm sao ViệtNam có thể trả cho chuyên gia mức thu nhập cao hơn so với khi họ làm việc tại các nền kinh tế mạnh?

Quan trọng là phải có cơ chế khuyến khích đội ngũ này tham gia làm những thứ có thể định hình nên giá trị bản thân, mở ra cơ hội để họ nhìn thấy thành quả có thể thu được trong tương lai từ chính các đóng góp của mình. Lúc đó tâm lý e ngại nhận sự đãi ngộ quá cao ngay từ đầu sẽ không còn.

Phương Hiền